Qaroomina
Qaroominni hawaasa walxaxaa kamiyyyuu kan amala guddina mootummaa, sadarkaa hawaasummaa, magaalaa babal'isuu, fi sirna mallattoo qunnamtii kan afaan dubbatamuun yankiin mallattoon taasifamuun (keessattuu sirna barreeffamaa) ol ta'e agarsiisudha. Qaroominni qubsuma namoota baay'een itti walitti qabamanii jiraatan, ramaddii hojii gita hawaasummaa sadarkaa adda addaa qabu, fi yeroo baayyee garee bitooftaafi ummata magaalaafi baadiyyaa kan qonna cimaa, albuuda baasuu, oomisha xixiqqaa (kaama), fi daldala keessatti hirmaatan irratti ijaarama.
Jechi kun jecha Laatiin civis jedhu irraa kan dhufe yoo ta'u, hiikni isaas “nama magaalaa keessa jiraatu” jechuudha. Kanaaf, hiikni qaroomaa inni bu'uuraa “hawaasa magaalaawwan irraa ijaarame” kan jedhuudha. Jalqabni qaroomaa inni duraa yeroo baayyee sadarkaa dhumaa Warraaqsa Neoolitikii (dhagaa haaraa) wajjin walqabata.
Amala Qaroomaa
[gulaali | lakkaddaa gulaali]Saayintistoonni hawaasaa kan akka V. Gordon Childe amala adda addaa kan qarooma hawaasa biroo irraa adda baasan tarreessaniiru. Qaroominni kanaan adda baafama:
Magaalota: Bakka jireenyaa kan namoonni baay'een walitti qabamanii jiraatan fi giddugala daldalaa, taligaa, fi aadaa ta'anidha.
Qaama Taligaa Giddugaleessaa: Mootummaa giddugaleessaa kan seera baasuu, gibira sassaabuu, fi hojiiwwan ummataa gurguddoo (akka ijaarsa bishaanii fi daandii) qindeessudha.
Caasaa Hawaasummaa Walxaxaa: Hawaasni gita adda addaatti qoodama, kan akka bitooftota, luboota, qotee bultoota, fi garboota. Kunis adda addummaa sadarkaa jireenyaa fi aangoo agarsiisa.
Ramaddii Hojii Addaa: Namoonni hojii adda addaa irratti bobba'u, kan akka ogeessota kaamarka (ogummaa harkaa), barreessitoota, waraana, fi qonnaan bultoota.
Oomisha Nyaataa Darbaa: Teeknooloojii qonnaa fooyya'aa fayyadamuun nyaata ummata guutuuf gahuu ol oomishuun, namoonni hojii qonnaa ala ta'e irratti akka bobba'an taasisa.
Og-jaarmaa Gurguddaa (Monumental Architecture): Jaarmaawwan ykn gamoowwan gurguddoo aadaa fi amantaa agarsiisan kan akka piraamidoota, mana amantaa, fi masaraawwanii ijaaruu.
Sirna Barreeffamaa: Odeeffannoo galmeessuuf, kan akka seeraa, seenaa, fi galmee daldalaatiif barreeffama fayyadamu. Qaroominni jalqabaa kan beekamu, Sumeeriyaanota Meesoppottaamiyaa, sirna barreeffamaa cuneiform jedhamu uuman.
Guddina Saayinsii fi Teeknooloojii: Fooyya'iinsi kan akka akaakiltii (calendar), herregaa, fi meeshaalee sibiilaa hojjechuu keessatti mul'ata.
Fakkeenyota Qarooma Jalqabaa
[gulaali | lakkaddaa gulaali]Meesoppottaamiyaa: Qaroominni Sumeeriyaanotaa gara 4000 Dh.K.D. jalqabe, kunis qaroomina addunyaa keessaa isa duraa fi duuraa'a jedhamee amanamuudha. Isaan sirna barreeffamaa, magaalaa, fi seera jalqabaa uumaniiru.
Gibxii Durii: Piraamidoota gurguddoo kan naannoo 3000 Dh.K.D. ijaaruu jalqaban, kunis fakkeenya qarooma jalqabaa kan biraati.
Sulula Indus: Qaroominni kun naannoo Pakistaan fi Indiyaa har'aa kan ture yoo ta'u, magaalaawwan sirnaan qindaa'an kan akka Mohenjo-Daro fi Harappa qaba ture.
Chaayinaa Durii: Sulula Laga Yelloo (Yellow River) keessatti kan guddate yoo ta'u, sirna barreeffamaa, falaasamaa, fi teeknooloojii addaa horate.
Ameerikaa Giddugaleessaa: Qaroomina akka Olmec, Maya, fi Aztec kan sirna akaakiltii walxaxaa, herrega, fi og-jaarmaa addaa qaban of keessatti qabata.
Kufaatii Qaroomaa
[gulaali | lakkaddaa gulaali]Qaroominni sababoota adda addaatiin kufuu danda'a. Isaanis:
Miidhaa Naannoo: Manca'iinsi biyyeefi hanqinni bishaanii qonna miidhuu danda'a.
Lola (Waraana): Weerara alagaa ykn walwaraana (civil war) qaroomina laaffisuu ykn balleessuu danda'a.
Tasgabbii-dhaba Taligaa: Jeequmsi keessoo, malaammaltummaan, fi bulchiinsi dadhabaan mootummaa diiguu danda'a.
Dhibee: Weerarri dhibee ummata hedduu fixuun caasaa hawaasummaa fi dinagdee laamshessuu danda'a.
Jijjiirama Karaa Daldalaa: Karaan daldalaa yoo jijjiirame, magaalaawwan gurguddoon dinagdeen kufuu danda'u.
Fakkeenyaaf, Impaayerri Roomaa sababa weerara alagaa, rakkoo dinagdee, fi tasgabbii-dhaba taligaatiin kufe. Qaroominni tokko yeroo kufus, aadaan, beekumsi, fi teeknooloojiin isaa guutummaatti hin badu; yeroo baayyee qaroomina itti aananiif akka bu'uuraatti tajaajila.