Halluu

Halluun (ykn Bifni) amala hubannoo mul'ataa (visual perception) kan ispeektiramii ifa mul’atu irratti hundaa'uudha. Salphaatti, halluun akkaataa sammuun keenya dambaliiwwan ifaa adda addaa itti hiikudha. Halluun addunyaa keenya keessatti bakka guddaa qaba; saayinsii, aartii, aadaa, fi jireenya guyyuu keenya keessatti hiikaa fi faayidaa adda addaa qaba.

Hubannoon halluu kan uumamu yeroo ifti wanta tokko irraa balaqeeffamee (reflected) ykn keessa darbee ija keenya seenudha. Wanti tokko halluu kan qabaatu fakkaatu sababa hammi ifaa dambalii adda addaa qabu inni xuuxuu (absorb) fi balaqeessuu irratti hundaa'a.

Saayinsii Halluu

Ispeektiramii Ifa Mul'atuu

Ifni aduu ykn ifni adii inni nuti arginu dhugaa dubbachuuf wal-makaa halluuwwan adda addaati. Jaarraa 17ffaa keessa, Isaaq Niwutan ifa adii piriizimii (prism) keessa yeroo dabarsu, ifichi gara halluuwwan sabbata waaqoo (rainbow) torbatti (Diimaa, Arroowa, Keelloo, Magariisa, Cuquliisa, Indigoo, fi Vaayoleetii) akka faca'u agarsiise. Wal-makaan halluuwwan kanaa ispeektiramii ifa mul'atuu jedhama. Halluun tokkoon tokkoon isaa dheerina dambalii (wavelength) adda addaa qaba.

Akkaataa Wantoonni Halluu Itti Qabaatan

Halluun wanta tokkoo kan murtaa'u amaloota keemikaalaa fi fiizikaalaa fuula wantichaa irratti hundaa'a.

Xuuxamuu fi Balaqeessa: Yeroo ifni adii wanta tokko rukutu, wantichi dambaliiwwan ifaa tokko tokko ni xuuxa, kaan immoo ni balaqeessa. Halluun nuti arginu isa balaqeessame qofa.
- Fakkeenyaaf, baalli magariisni dambaliiwwan ifa diimaa fi cuquliisaa xuuxee, kan magariisaa immoo balaqeessa. Kanaaf baalli magariisa fakkaata.
- Girgiraan diimaan dambalii diimaa qofa balaqeessa; kan hafan hunda ni xuuxa.
Adii fi Gurraacha:
- Wanti Adiinii** dambaliiwwan ifa mul'atu hunda balaqeessa.
- Wanti Gurraachi** dambaliiwwan ifa mul'atu hunda ni xuuxa. Anniisaan ifaa xuuxame kun gara hoo'aatti jijjiirama, kanaaf uffanni gurraachi aduu keessatti hoo'a.

Makaa Halluu (Colour Mixing)

Akkaataa halluuwwan itti wal-makan gurguddoo lamatu jira: 1. Makaa Dabalaa (Additive Mixing): Kun makaa ifaati. Ifa diimaa, magariisaa, fi cuquliisaa (RGB) yoo walitti makne, ifa adii arganna. Moodeeliin kun televizhinii, mooniitara kompiitaraa, fi iskiriinii bilbilaa irratti hojjeta. 2. Makaa Hir'isaa (Subtractive Mixing): Kun makaa qalama (pigment) ykn dhangaggee (ink) ti. Qalamni halluu tokko tokko xuuxee kan hafe balaqeessa. Halluuwwan bu'uuraa isaa Siyyaan, Mangeetaa, fi Keelloo (CMY) dha. Yoo sadanuu walitti makaman, gurraacha ykn magaala dukkanaa'aa uumu. Kunis maxxansaa waraqaa irratti fayyadama.

Akkaataa Ijji Namaa Halluu Itti Argu

Ijji namaa caasaa wal-xaxaa kan halluu adda baasuu danda'u qaba.

Reetinaa: Kutaa ija keenyaa isa duubaa kan seelota ifaaf miira qaban (photoreceptors) qabuudha.
Koonsii (Cones): Seelota reetinaa keessatti argaman kan halluu adda baasuuf itti gaafatamummaa qabaniidha. Gosoonni koonsii gurguddoo sadii jiru: kan ifa diimaaf, magariisaaf, fi cuquliisaaf miira qaban. Sammuun keenya mallattoo koonsiiwwan sadan kanarraa dhufu wal-simsiisuun halluuwwan miliyoonaan lakkaa'aman adda baasee hubata. (Jaamummaan halluu kan uumamu yoo koonsiiwwan kana keessaa tokko ykn isaa ol sirriitti hin hojjenneedha).
Roodii (Rods): Seelota ifa dimimmisaa keessatti arguu dandeessisan yoo ta'an, halluu adda baasuu hin danda'an.

Hiikaa fi Aadaa

Hiikni halluu aadaadhaa aadaatti garaagarummaa qaba.

Aadaa Dhihaa: Adiin qulqullummaa fi nagaa, Gurraachi gaddaa fi du'a, Diimaan jaalala fi balaa agarsiisa.
Aadaa Oromoo: Halluun aadaa Oromoo keessatti, keessattuu Sirna Gadaa keessatti, hiika gadi fagoo qaba. Halluun Faajjii Abbaa Gadaa sadarkaa jireenyaa fi falaasama Oromoo agarsiisa:
- Gurraacha:** Waan darbe, dukkana, fi wallaalummaa agarsiisa.
- Diimaa:** Wareegama, dhiiga, qabsoo, fi aantummaa agarsiisa.
- Adii:** Bilisummaa, nagaa, qulqullummaa, fi gara fuulduraa agarsiisa.

Tarree Halluuwwanii

Hiika Halluuwwan Beekamoo
Ingilizii	Afaan Oromoo
Black	Gurraacha
Red	Diimaa
White	Adii
Pink	Daangulleessa
Maroon	Diimgurraa
Purple	Siddisa
Violet	Dhiilgee
Scarlet	Diimaa-bilchoo
Green	Magariisa
Blue	Cuquliisa
Orange	Arroowa
Lime	Asheeta
Aqua	Garsamii
Amber	Bifa hurdii
Grey	Daalacha
Brown	Magaala
Yellow	Keelloo